شرحی بر تصنیف بهلین کوگ بخونه
آهنگساز و نی : فرهنگ تیرگیر
آواز: استاد رضا صالحی

موضوع: فلسفه ترنه زنان بختیاری و الهام پذیری آن از طوقه مشکی کبک به عنوان المان زیبای طبیعت
مقدمه:

در قوم کهن لر بختیاری زنان با گره زدن (بافتن) موهای ترنه (طرنه) به تعداد سالگرد ازدواجشان به صورت نمادین، سالهای وفاداری زندگی مشترکشان و عشق و محبت را به همسرانشان نمایان می کردند. بختیاریها زدن ترنه از دو طرف صورت و بستن آن در زیر گلو را از الگوی طوقه مشکی صورت کبک به عنوان نماد پرنده زیبای طبیعت الهام گرفته اند.

در مورد زلف دوتا (طره یا طرنه ) که طرزی از آرایش مو ست ( بافتن یا پیچاندن گیسو و افکندن آن به دو سوی چهره)- باید گفت که در آیین های کهن ایران معمول بوده به طوری که در مجلس بزم شاه عباس اول با ولی محمد خان در زمان صفویه و نمونه ی آن را می توان در آرایش موی زنانی که در مقابل – پادشاه ترکستان نشسته اند، دید ( در جبهه ی غربی شبستان کاخ چهل ستون). ۱
حافظ هم در غزلی به « زلف دو تا)» و انداختن آن به چپ و راست چهره اشاره ای زیبا دارد:
به زیر زلف دوتا چون گذر کنی، بنگر
که از یمین و یسارت چه سوگوارانند

و نیز در ادبیات دیگر شاعران به طرنه و پیچ و تاب آن نیز اشاره شده است:
این چه تابی است که آن حلقه گیسو دارد
که دل اهل جهان بسته به یک مو دارد
فروغی بسطامی

آمدی با تاب گیسو تا که بی تابم کنی
زلف را یکسو زدی تا غرق مهتابم کنی
مهدی سهیلی

در تصاویر پیوست به روشنی می توان طرّه های (ترنه های) پیچ پیچان را که از فرق بالای تاق مسجد شیخ لطف الله در اصفهان دو قسمت شده و سپس هر بخش پیچیده شده و در گلدان مرمری انتهایی قرار گرفته، رؤیت نمود. یکی از هنرهای زیبایی که در معماری و کاشی کاری مسجد شیخ لطف الله در اصفهان وجود دارد «طّره های کنار سر درها»ست و آن شامل کاشی های است که از بالای تاق ایوان، مثل زلف زنان « دوتا =دو رشته » شده و هر رشته ای آبی رنگ تاب خورده ( درست مثل گیسوی زنان (ترنه)) به شکل گیسو پایین آمده و انتهای آن در درون گلدان های مرمرینی که در پایین ایوان وجود دارد، جای گرفته که تجسمی از همان مثلث نمادین است که به وضوح پیوند سه ضلع « آب» و «گیاه» و «مو » – را با هم در یک جا جمع کرده است. مو، گیسو، گیس، زلف، طرّه (طرنه) به دلیل پیچ و خم و بلندی و سیاهی و افتادگی- هم در اسطوره ها و هم درداستان های فولکلوریک نقشی بسیار پایه ای دارد که اگر به رمز و راز و نمادهای آن توجه نشود،
بی گمان به بسیاری از معانی راز گونه آن نمی توان پی برد." مو" در مرتبه اول نماد "هستی"، "جان" و زندگی است. در کتاب باطنی ᐸᐸ زهر>> که یکی از کهن ترین نوشته های باستان می باشد، آمده است که انسان آسمانی و الهی چند پاره شد و از گیسوانش جهان ها و از طره ها و حلقه های زلفش ،نژادها و اقوام و مردمان پدید آمدند و ریشه هر آدمی یک تار موی خداوند است و از آنجاست که این گمان که نیروی مینوی در "مو" پنهان می باشد، نهادینه شد. در بعضی قصه ها نیز هر بار که توصیف آدمی مطمع نظر است عادتا وصف دقیق موهایش می آید و برای آنکه قدرت هستی بخش مو بهتر نمایان گردد از این جهت یکی از سوگندهای راستین ، سوگند به "مو" بوده که مردم برای تقویت سخن خود آن را بکار می برند. این رسم هم اکنون هم کم و بیش رایج در اقوام لر بختیاری است. چنانچه اگر بگوییم "به طرنه ات قسم یا به مویت قسم به این معناست که به جان شخص مخاطب سوگند می خوریم. حافظ با استناد بر این حکم در غزلی
می سراید:
به گیسوی تو خوردم دوش سوگند
که من از،پای تو سر بر نگیرم

لازم به ذکر است نمایان شدن موهای ترنه از دو طرف صورت در زنان بختیاری با فلسفه گره زدن آن به تعداد سالگرد ازدواجشان برای نمایش وفاداری عینی در مقابل همسرانشان بوده و بانوان دوشیزه صرفا ترنه های خود را بدون گره با تابیدن و نهایتا به زیر گلو می‌بستند .
لذا بیرون بودن موهای ترنه در جلوی صورت نه تنها مفسده نبوده بلکه نمایشی از اصالت و نجابت و وفاداری بانوان ایل می باشد.

تصنیف «بهلین کوگ بخونه» با رویکرد حفظ پرنده زیبای کبک با شبیه سازی زیبایی کبک به زیبای یار تدوین گردیده که هر کس کبکی را آسیب بزند در واقع به مشابه این است که به یار خود آسیب رسانده است ، ساخته شده است. به مثابه شعر
بچه، صیدم را مزن آهوی دشتان را مزن
خال آهو بسان خال یار می ماند بله

پژوهشگر وآهنگساز ونی:
دکتر فرهنگ تیرگیر
آواز: رضا صالحی

منبع: مجله ادبی هیچستان- گیسوی چنگ ببرید به مرگ می ناب-پیرایه یغمایی-