زهر بادا شیـر مادر برکسی کو زبان مادری گم کرده است
کمتر از یک دهه پیش ، "ماری اسمیت جونز" آخرین بازمانده بومیان "ایاک" آلاسکا و تنها کسی که می توانست به زبان این گروه از سرخ پوستان ساکن شمال غرب آمریکا سخن بگوید، در سن 89 سالگی درگذشت. با مرگ او یک زبان دیگر هم در دنیا از بین رفت. از خانم جونز هفت فرزند به جای مانده، ولی آنها قادر به سخن گفتن به زبان مادری خود نیستند، چون در آلاسکا زبان آنها ممنوع بوده و مردم بومی مجبور بودهاند فقط به انگلیسی صحبت کنند.
در بسیاری از مناطق دنیا علاوه بر محدودیت دولت ها در تکلم و آموزش زبان مادری، این زبان ها در خانه ها و به دست پدر و مادران است که می میرند. به طوری که در همین رابطه سازمان علمی آموزشی، فرهنگی سازمان ملل متحد «یونسکو» اعلام کرده است، از شش هزار و هفتصد زبان دنیا بیش از نیمی از آنها در حال نابودی اند و به طور متوسط در هر پانزده روز، یک زبان در دنیا از بین می رود. این سازمان پیشبینی میکند که بیش از 40 درصد از زبان های دنیا سرنوشت مشابهی چون سرنوشت زبان بومیان ایاک خواهند داشت. با احساس این نگرانی، سازمانهای فرهنگی دنیا با ارائه کنوانسیون و بیانیه های مختلف خواستار حمایت و احیای زبان مادری اقوام مختلف در سراسر جهان هستند. سازمان یونسکو به عنوان مهمترین سازمان فرهنگی جهان، با نامگذاری 21 فوریه را به عنوان “روز جهانی زبان مادری” نقش مهمی در این میان ایفا نموده است، تا زبان مادری برای همیشه در تقویم فرهنگی کشورها زنده بماند و میلیونها انسان مهجور از زبان مادری خود، بتوانند آن را بیاموزد.
اهمیت زبان مادری وحقیقت غیرقابل انکار تنوع زبانی
امری طبیعی در زندگی انسان است. مسالهي اصلی، بهرسمیتشناختن، فهمیدن و البته ارج نهادن به این تنوع زبانی به عنوان یک نظم طبیعی در جهان است. در اینجا تاکید بر روی زبان مادری است چون. این زبان، زبانی است که ما در نخستین دوران زندگی خود فرا می گیریم. این زبان، هویت ما را شکل میدهد و حامل فرهنگ ما به آینده است. تنوع زبان و گویش اقوام یک حق خدادادی، قانونی، مدنی، طبیعی و انسانی افراد است و دولت ها کماکان و بطور مستمر وظیفه دارند تا زبان ها را از سایر تعلقات و سلایق سیاسی دور نگهدارند.
تعدد زبان ها در هرکشور نشانه ی غنامندی فرهنگی و تمدنی آنست و می بایست دولت ها در جهت غنامندی بیشتر آن سعی و تلاش به خرج دهند. همانطوری که حکومت ها تمهیدات قانونمندی را برای سلامت و زنده نگهداشتن ، به روز کردن زندگی و حق حیات شهروندان خود برنامه ریزی و پیگیری می کنند. می بایست در حوزه ی فرهنگ و خرده فرهنگ و زبان وگویش اقوام نیز مولفه های ادامه حیات فرهنگ و زبان و هنر اقوام را را فراهم سازند.
"زبان" یکی از بنیادی ترین خصیصه ی فرهنگی هر قومی است. اندیشه و تفکر ، مفاهیم مادی و معنوی ، اصالت و انگاره های فرهنگی بوسیله ی زبان ، پایدار و مانا می گردند. زبان، بازتابدهندهی فرهنگ مردمی است که به آن زبان سخن میگویند، نمایندهی هویت آنهاست و دنیای آنها را تشریح میکند. زبان پدیدهای است که همچون موجودی جاندار با گویشوران خود زندگی میکند، آنها را در بیان و درک دنیایشان یاری میدهد و در یک کلام، زبان با گویندگانش زنده است «زبان» است که حتی در اقوامی که دارای ادبیات شفاهی و نامکتوبی بوده اند، توانست هویت فرهنگی ، ملی و دینی آنان را نسل به نسل تا به امروز منتقل نماید. اما در این برهه از زمان بدلیل ظهور تکنولوژی و انواع وسایل ارتباط جمعی و عدم برخورداری برخی از گویشوران زبان هایی که تا کنون به ادبیات مکتوب"زبان نوشتاری" به هر دلیلی اقبالی نشان نداده اند، خطر زوال و نابودی آنان را قابل پیش بینی نموده است. بهره مندی زبان ملّی از ادبیات مکتوب به عنوان "زبان ادبی" در اعصار گذشته تا به حال و در اختیار داشتن پدیده های رسانه ای و اجتماعی شکل گرفته در چند دهه ی اخیر از جمله نهادها ، موسسات، دانشگاه ها ، رادیو و تلویزیون ، سینما ، جراید، رایانه و اینترنت و... بر پایه و عنوان «زبان ملّی» و نفوذ آن بوسیله پدیده های تکنولوژیک امروزی در لایه های مختلف اجتماعی ، قومی و قبیله ای در اقصی نقاط و جغرافیای تقسیمات کشوری ، ناخواسته زمینه زوال و حذف واژگان و در نهایت "زبان اقوام" را فراهم خواهد ساخت. به این مقوله باید سهم تقصیر گویشوران گویش گریز را نیز اضافه کرد. گویشورانی که یادگیری زبان های مختلف را برای فرزندان خود امری اجتناب ناپذیر می دانند. ولی نادانسته زبان خود را قربانی می کنند.آنان شاید ندانند و یا جدی نگیرند که حفظ زبان و گویش موجب حفظ فرهنگ و بقای قومیت یک قوم خواهد بود. ودر مقابل آن مرگ زبان تنها از میان رفتن یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه مرگ یک فرهنگ با تمام گذشته و دیرینگی آن و مرگ یک ملت با تمام هویت قومی ، تاریخی و فرهنگی و مذهبی آن است.
گسترش رسانه های ارتباط جمعی فراگیر و کشش و علاقمندی مردم به ویژه کودکان به آن و انتقال یکسویه زبان معیار یک کشور باعث خواهد شد تا تنوع گویشی و زبانی اقوام هموطن در یک کشور بسوی یک زبانی فرسایش پیدا کند . در این حال زبان و گویش اقوام به عنوان بنیادی ترین مولفه هویتی آنان رو به زوال رفته و انقراض زودرس فرهنگ اقوام را در یک هجمه یکسویه بهمراه خواهد داشت. یعنی زبان و گویش هر قوم عامل اصلی پاسداشت و عنصر شریان زندگی اوست. هنگامی که این شریان از زندگی باز ماند ، مرگ فرهنگ و هویت اقوام نیز فرا می رسد.
عوامل تاثیر گذار بر زوال زبان مادری
عوامل سیاسی ، علمی ، اقتصادی ، ادبی و فرهنگی : در میان زبان ها و گویش ها، گونه ای در یک جامعه شانس بیشتری برای بقا دارد که از شان و اعتبار اجتماعی و فرهنگی بالاتری برخوردار باشد. برخورداری از اعتبار و وجهه اجتماعی نیز مستلزم برخورداری از پیشتوانه های سیاسی، اقتصادی، علمی، ادبی و فرهنگی است. نگرش های منفی حتی می توانند مانع از اقبال گویشوران یک زبان به ادبیات و به ویژه شعر آن شده و این خود می تواند یکی از عوامل تسریع کننده زوال آن باشد.
عوامل درونی، اجتماعی و ارزشی : .آلفونس دوده از نویسندگان نامدار فرانسه در داستان "آخرین درس" در جملاتی نغز و هشدار دهنده، اهمیت زبان مادری را گوشزد می کند:… شما چگونه ادعا دارید که قومی آزاد و مستقل هستید و حال آن که زبان خود را نمیتوانید بنویسید و بخوانید؟» و در اهمیت این موضوع دکتر عبدالحسین زرین کوب بیان می کند :«…زبان ما، در شمار شیرینترین و رساترین زبانهای عالم است و ما باید این زبان را در بین خویش همچنان حفظ کنیم و هرگز آن را از خاطر نبریم؛ زیرا وقتی قومی به اسارت دشمن درآید و مغلوب و مقهور بیگانه گردد، تا وقتی که زبان خویش را همچنان حفظ میکند، همچون کسی است که کلید زندان خویش را در دست داشته باشد….» موضوع این مختصر نوشتار هم در قیاس زبان فارسی در هجمه اصطلاحات و زبان های بیگانه قابل تامل و هم در مقیاس درونی کشور قیاس زبان اقوام ودر اینجا لر زبان با زبان ملی" فارسی" قابل تامل می باشد.
زبان فارسی همچون نام ایران فصل مشترک ایرانمداری اقوام ایران زمین محسوب میگردد. اقوام برادروار در حول ناموس وطن ، در طول تاریخ مرزهای این جغرافیا را با نثار خون خود حفظ نموده اند . زبان ، گویش و فرهنگ اقوام (لر ، کرد، بلوچ ، ترک ، مازنی و...) به مثابه ی خاکریز خط مقدم در مقابل هجمه ی زبان بیگانه به زبان شیرین فارسی است. حفظ و پاسداشت زبان اقوام حفظ "زبان ملی" را بیمه خواهد کرد. شایان ذکر اینکه کشور همسایه و فارس زبان افغانستان سالهاست به این مهم اهتمام ورزید. زبان و گویش اقوام در هرمنطقه به عنوان زبان دوم بعد از زبان رسمی"فارسی" رسمیت دارد.
زنده یاد پژمان بختیاری چه زیبا سرود :
که پیوند هر ملـت است از زبان زبان در تنِ ملک باشد چو جان
که را شد زبان نیــاکان ز دست ز آزادگی دیــده باید به بسـت
زبان گر برون شد زهم خانگی کشد کار خویشان به بیگانگی
چه باید کرد
- خانواده تعیین کننده ترین رکن هویت بخشی و تعلیم در همه زمینه هاست. پدر و مادرها (من و تو ، ما) رسالت شکل گیری هویت انسانی ، دینی ، فرهنگی و در اینجا اقبال به زبان مادری را برعهده دارند. "زبان مادری وقومی" را بصورت اولی در اولویت و یا حداقل در مکمل زبان ملی و دیگر زبان ها به فرزندان خود بیآموزند.
- پیشنهاد میشود در کشور ما که گویشهای گوناگون و متنوعی در آن رایج است به منظور حفظ این سرمایههای ارزشمند، همایشها و مراسم هدفمند ویژهای برگزار شود.
- رسانهی ملی با دعوت از کارشناسان و زبانشناسان برجسته در خصوص اهمیت زبان مادری برنامههایی در این زمینه تهیه نماید.
-در مدارس و دانشگاههای سراسر کشور در روز جهانی زبان مادری برنامهای ویژه برگزار شود و از هر کسی خواسته شود تا در آن روز با زبان مادری خود صحبت کند؛ حتا در کلاسهای رسمی درس.
-ثبت روز جهانی زبان مادری در تقویمهای سالیانه کشور.
-تدریس زبانها و گویشهای محلی در مدارس و دانشگاهها؛ همانطوری که در هر استان جغرافیای آن استان در دوره متوسطه تدریس میشود.
- توجه جدی صاحب نظران و فرهنگمداران به مقوله ادبیات کودک و تولیدات فرهنگی ویژه کودکان با زبان قومیت ها ( کتاب، انمیشن ، مجله کودکان ، برنامه های تلویزیونی و...)
- تشکیل انجمن های صنفی فرهنگی با رویکرد علمی و تخصصی جهت حفظ و پاسداشت فرهنگ و زبان و تهیه دایرالمعارف جامع اقوام
- اهتمام هدفمند صدا وسیمای استان ها در ترویج و گسترش مولفه های فرهنگی اقوام و اجرای برنامه ها به زبان و گویش آنان
- راه اندازی شبکه های سراسری ویژه هر قوم مبتنی بر مولفه های فرهنگی و زبانی آنان در چارچوب قوانین و مقررات ککشور
- حذف نگاه احتمالی امنیت
به پرداختن به فرهنگ و زبان اقوام و حمایت از فعالین این عرصه.
- چاپ جراید و هفته نامه های دو زبانی "فارسی ، لری" در سطح استانها.
- فعالیت های رسانه ای ( چاپ ویژه نامه ها ، جراید ، راه اندازی سایت ها و...) مبتنی بر رسم الخط فراگیر به زبان اقوام.
- تاسیس پژوهشکده های ویژه اقوام و حمایت و تخصیص اعتبار دولتی به آنان.
- زبان و گویش هر شهر و منطقه به عنوان زبان دوم از فرصت و اولویت دوم زبانی پس از زبان رسمی در عرصه های چاپ و نشر ، بروشور، تراکت و بنر ، تابلو نوشته ها و تبلیغات شهری و نصب آنها در معابر واماکن عمومی و … برخوردار شود.
درمانده کسی که زبان مادری و راه خانه ی پدری را گم کرده باشد.
" به قلم استاد فیض الله طاهری اردلی"
اين پست كامل شده ولي ممكن است نقصهايي داشته باشد.
از اينكه وقت خود را براي ارسال نظر و اصلاح مطلب، هديه ميكنيد مچكرم.
از کتاب "ساغرانه" مجموعه شعر خانم زهرا سلیمی بنی متخلص به " ساغر" در روز یکشنبه ۲۳ مردادماه ۱۴۰۱ ساعت ۹ صبح با حضور مسئولان محلی و اهالی قلم در گرداب شهر بن رونمایی شد.
در روز چهارشنبه ۱۲/۵/۱۴۰۱، دویست و چهل و نهمین نشست از نشست های ادبی انجمن های عباس ارشاد و مهر داوار ناغان در کتابخانه عمومی دهخدای ناغان برگزار شد .
این وبلاگ به نهاد یا سازمان خاصی تعلق ندارد و مستقل عمل می کند.